يادداشت

سرمايه اجتماعي و اثر بر توسعه چندبعدي چند‌سطحي

ابوتراب طالبي

ما بيش از ٦٠ ميليارد بشكه نفت فروختيم براي اينكه كشور را به توسعه برسانيم (به‌جز منابع ديگري كه صرف اين موضوع كرده‌ايم). نظام ديوان‌سالاري ايران، دائما معطوف به امر توسعه بوده است. پرسش اين است كه چرا با وجود اين حجم هزينه، نتوانسته‌ايم توسعه پيدا كنيم؟ حتي هنوز خيلي روشن نيست درحال‌توسعه هستيم يا خير. متأسفانه به گمان من بيشتر نگاه‌ها تاكنون به امر توسعه، اقتصادي و در گام بعدي هم سياسي بوده است. نگاه به توسعه همواره پروژه‌اي بوده است كه دولت مي‌تواند آن را انجام دهد. از اوايل اين قرن، اين روند آغاز شده و زماني هم كه به توسعه دست ‌نيافته‌ايم، گفته‌اند ساختار سياسي مشكل داشته؛ طوري كه گويي سياست تعيين‌كننده اصلي است. هرچند برداشت من اين است كه اگر اين‌گونه بوده، پس بايد در ساختار سياسي گام‌هاي جدي و مهمي برمي‌داشتيم. به هر روي، ايران دگرگوني‌هاي سياسي بسياري داشته است؛ اما همچنان پرسش‌هاي توسعه‌ای ما همان پرسش‌هاي پيشين است. برداشت من اين است كه توسعه امري چند‌بعدي و چند‌سطحي است؛ پس كنار بحث توسعه اقتصادي كه يكي از ابعاد اين موضوع است، بحث‌هاي ديگري مانند توسعه فرهنگي، روستايي، شهري، محلي، سياسي و… هم وجود دارد. درواقع برداشت ما اين است كه به نظر مي‌رسد اگر ما نتوانيم مباني توسعه اجتماعي و فرهنگي را به مثابه يك فرايند و نه به‌عنوان يك امر، در ايران شكل دهيم، مشكل توسعه حل نخواهد شد؛ گرچه در برخي نقاط ممكن است با رشد مواجه شويم.
بخشي از مطالعاتي كه در اين حوزه انجام شده، مطالعاتي است كه در جهان انجام شده. اكنون بحث سرمايه اجتماعي از بحث‌هاي مهم است. آنها كه در ابعاد مختلف توسعه اقتصادي، مانند توسعه صنعتي، توسعه مالي و… مطالعه كرده‌اند، نشان داده‌اند كه يكي از پارامترهاي اصلي و تعيين‌كننده، موضوع سرمايه اجتماعي است. مطالعات نشان مي‌دهد در حوزه تكنولوژي هم اگر بخواهند اين حوزه را مديريت كنند يا به‌اصطلاح در انحصار خودشان درآورند، اعتماد به سيستم در سطوح مختلف در توليد فناورانه و توسعه تكنولوژي مؤثر است. حتي آنها كه در حوزه خوشه‌هاي توليد كار كرده‌اند هم اين نتيجه را گرفته‌اند كه اعتماد يك پايه و يك ركن است. خب، پس سرمايه اجتماعي موضوع و بحث مهمي است.
مطالعاتي كه در حوزه شهري در ايران انجام شده است، نشان مي‌دهد رابطه‌ای معنادار، مثبت و قوي بين سرمايه اجتماعي محله‌اي و توسعه محله‌اي وجود دارد. در خود شهر تهران كه محله‌ها مشخص شده‌اند، اين موضوع ثابت شده است. در مطالعه ديگري در مشهد هم همين نتايج حاصل شده است؛ يعني محله‌هايي كه سرمايه اجتماعي قوي‌تري دارند، از نظر شاخص‌هاي توسعه، توسعه‌يافته‌تر هستند. پس در واقع مي‌توان گفت سرمايه اجتماعي نقشی اساسي در دستيابي به توسعه بازي مي‌كند. اگر از نظر نظري بپذيريم كه توسعه يك فرايند چندبعدي چند‌سطحي است، علل و زمينه‌هاي مختلفي به‌جز اقتصادي و سياسي دارد و يكي از عوامل اصلي تعيين‌كننده كه ضريب تعيين بالايي در دستيابي به توسعه دارد، سرمايه اجتماعي است، اين پرسش مطرح مي‌شود كه وضعيت سرمايه اجتماعي در ايران چگونه است؟


مدیر گروه علوم‌ اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایي

برچسب ها
نمایش بیشتر
كانال تلگرام بورسك

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *